Nazwy ptaków

Ludzie boją się sów. Sowy chrapią, skrzeczą, przeraźliwie wrzeszczą, kraczą, warczą, gwiżdżą ostro, kłapią i szczekają (to określenia wyjęte z terenowych przewodników). To nie są przyjemne określenia. Sowa na dachu kwili, komuś umrzeć po chwili… Brrr…

Dlatego sowy, choć są przeważnie nocnymi stworzeniami, nie bywają bohaterkami kołysanek. Sowy nie trafiają się także zbyt często pośród dziecięcych zabawek, a wyglądająca jak żywy pluszak sowa włochatka to w naukowym nazewnictwie „sowa pogrzebowa” (Aegolius funereus). Popularne figurki sów zbierają raczej dorośli, którzy pokonali już dziecięce lęki przed ciemnością…

Onomatopeja sowa pochodzi według jednego ze słowników etymologicznych od nazwy dźwięków niezbyt miłych dla ucha – wycia, ryku, krzyku.  Nawet sowa nazwana zapewne od głosu ulula (Surnia ulula) choć woła „liuliuliuliuliuliu…”, to i jej trel opatrzony jest epitetami chichoczący i brzuchomówczy.

Wołanie sowy do snu nas nie ukołysze. Nie jednego ptasiarza wręcz zerwie na równe nogi nawet w środku nocy. Nocni markowie niechaj uważają jednak, by po bezsennej nocy nie byli osowiali…

Fot. Witold Muchowski

„Ujrzałem Ducha, który jak gołębica zstępował z nieba i spoczął na Nim” J 1, 32.

Antku, być może dziś dostępujesz łaski spotkania z Duchem Świętym pod postacią Gołębicy, być może Bóg odkrywa dziś przed Tobą tajemnicę piątego dnia stworzenia, być może modlisz się dziś za tych, którzy dotąd nie uwierzyli, choć kur w ich życiu zapiał już po raz trzeci…

Nie gaszę ducha wobec tego smutnego pożegnania, bo Twoje świadectwo trwa w niezliczonych wspomnieniach spotkań, rozmów, tekstów, ostatnich świątecznych życzeń, na które nie otrzymałeś ode mnie odpowiedzi… Dziś, choć Ciebie już nie ma, spotykam Cię w tak wielu miejscach.

Z tak wielkim żalem dziś Cię pożegnamy…

Po gruzińsku mewa – tolia – znaczy śnieżna, śnieżno biała. Biel przeważa w upierzeniu większości gatunków mew, ale zupełnie białą szatę ma jedynie mewa po polsku nazywana modrodziobą. Mewa ta w wielu językach jest mewą koloru kości słoniowej. Jednak barwa jej piór bliższa jest bieli śnieżnej, aniżeli wpadającej w żółć bieli nazywanej kością słoniową. Czy występująca często na krze mewa modrodzioba mogła „odcinać się” swoją mniej doskonałą bielą od śniegu i lodu…? Na pewno od jej bieli odcina się wyraźnie sinawy, modry dziób.

Biel zaś mieni się bielszymi i mniej białymi odcieniami, a ludy północy, które znaję tę najbielszą z mew, mają z pewnością znacznie bogatsze na tę okoliczność słownictwo. Niekoniecznie odwołujące się do koloru słoniowych kłów…

Nur lodowiec dźwiga na swoim grzbiecie ciepłe posłanie z żarzących się, białych węgli. W surowym klimacie Arktyki ogrzewają się od nich jego młode, które nury te często przewożą na swoich „plecach”. Łacińskie Gavia immer miałoby pochodzić właśnie od staronordyckiego eimyrja – popioły, żarzące się węgielki, spękane, spalone drewienka takie jakie widujemy w kominkach, ogniskach, na pogorzeliskach.

Choć kuszące wydaje się skojarzenie tej nazwy z łacińskim immergo – zanurzać się – to za tą pierwszą – gorącą hipotezą – przemawia dodatkowo jedna z angielskich nazw nura lodowca – ember lub ember goose (ember to po angielsku właśnie owe żarzące się węgle). Te węgle to oczywiście wzór upierzenia; nieregularne czworokąty układające się w białą kratę, która zdobi godową szatę nurów.

Takie węgielki bądź prószący się z nich popiół są określane z greki mianem maril. Subtelniejszy, spalony (ogorzały), popielaty wzór nosi na swoim grzbiecie inny Arktyczny przedstawiciel awifauny – Aythya marila – ogorzałka. To od tego wzoru pochodzi jej naukowa nazwa. Po polsku deseń ten bywa nazywany chmurkowaniem.

Czy mamy w Polsce przedstawiciela podrodziny złotokosów? Okazuje się, że tak! Należy do niej rudzik. Choć po angielsku ta grupa ptaków nazywana jest African Robins, to oprócz afrorudzika należy do niej także „nasz robin”, który nie pasuje według systematyków do podrodziny Robins czyli obecnie kląskawek… To tyle współczesnej systematyki…

Najbardziej rzucającą się w oczy cechą rudzika jest z pewnością jego ruda pierś, której zawdzięcza on swoją polską, ale także i łacińską nazwę. Przez kilka ostatnich wieków czerwono-ruda pierś rudzika mieniła się w jego nazwach przynajmniej kilkoma odcieniami. Pliszka czerwonogardł stała się pokrzewką rdzawogardlistą, by później przemienić się w piegżę malinówkę, gajówkę rudopierś, czerwienkę a nawet samego gila.

Po drodze ten popularny i chyba także lubiany ptak przyjmował także nazwy ludarka, włodarka i raszka. Tę ostatnią odnajdziemy jeszcze w wielu przedwojennych źródłach. Dzisiejsza nazwa rudzik niesie ze sobą dwie informacje o ptaku – że jest on częściowo rudy, a także, że jest niewielki. Podobne znaczenia zawiera w sobie łacińskie rubecula. Angielskie robin zaś zdaje się odzwierciedlać właśnie sympatię do rudzików – toż to zdrobnienie od Roberta…

fot. Beata Muchowska

28 lat temu Kanadyjczycy zamienili papierowe jednodolarówki na piękne monety z nurem lodowcem wpisanym w 11-kąt z zaokrąglonymi krawędziami. Loonie – tak Kanadyjczycy określają tę monetę od amerykańskiego loon – nur (w brytyjskim angielskim raczej diver – czyli nurek…). Loon w angielskim to także szaleniec, dziwak – i o dziwo także to ma związek z ptakiem i jego pokracznym chodem. Nury są bowiem wybitnie wodnymi ptakami i po lądze poruszają się niezdarnie, dziwacznie.

Łacińska nazwa nura lodowca to Gavia immer. Gavia jest bardzo obszernym określeniem dla ptaków wodnych (dzisiaj tylko dla nurów), zaś immer może mieć związek z łacińskim immergo – zanurzony, ale uważa się, że jest raczej związane z charakterystycznymi „żarzącymi się” węgielkami, które ptak ten dźwiga na grzbiecie w swojej godowej szacie (ponoć ze szwedzkiego, ale także po angielsku embers – żarzące się węgle).

Obecna, polska nazwa lodowiec bywa myląca, gdy ktoś wybiera się na lodowce do krainy lodowców… na przykład na Islandię. Jeżeli zobaczy tam latające lodowce, to może być wzięty za szaleńca…

fot. Witold Muchowski

W ojczystym języku celtyckim mówią na nią tarmachan, od którego pochodzi angielskie ptarmigan. Ale ten znany i lubiany ptak występuje też na Wyspach pod nazwami willow grouse oraz red grouse. To ostatnie odnosi się ściśle do szkockiego podgatunku (a może wręcz gatunku!) i podkreśla jej czerwonawe upierzenie. Czerwona pardwa mszarna (to jej polska nazwa) zdobi etykietę słynnej whisky. W ostatnich latach jej producenci powiększyli rodzinę trunków o cietrzewia (Black Grouse) i zimową pardwę górską (Snow Grouse). Pardwa mszarna cieszy się szacunkiem także po drugiej stronie Pacyfiku, gdzie jest oficjalnym symbolem stanu Alaska.

Dziś by zobaczyć pardwę musielibyśmy udać się nieznacznie na północ, ale jeszcze w XIX wieku można je było spotkać w Polsce. Nazwa pardwa jest wedle wszelkiego prawdopodobieństwa dźwiękonaśladowcza (podobnie w gaelickim). Epitet mszarna oddaje miejsca jej częstego występowania – mszary. Nazwa łacińska pochodząca właściwie z greki – Lagopus – znaczy dosłownie „zajęczonogi” i odnosi się do jej opierzonych obficie nóg. Co ciekawe jest to nazwa żeńska, co dostrzegli niedawno taksonomowie modyfikując nazwę pardwy górskiej z Lagopus mutus na Lagopus muta (zmieniając w ten sposób rodzaj przymiotnika – muta – niema, podobnie jak nasz łabędź).

Pardwa szkocka jest jednym z dwóch ptaków szkockich z nazwy obok krzyżodzioba szkockiego, który ostatecznie uzyskał status osobnego gatunku – według niektórych źródeł między innymi z racji swojego szkockiego akcentu…

Na zdjęciu półka ze „Słynnymi Kurami” (fot. Beata Muchowska)

Związki Polski z morzem sięgają początków naszej państwowości i już wówczas nasi przodkowie obserwowali na wybrzeżu duże, białe ptaki – nazywali je wodnymi jaskółkami, wronkami morskimi, lelkami, gawronami. Określenia mewa użył jako pierwszy nasz zasłużony XVIII-wieczny przyrodnik Gabriel Rzączyński i było ono zapożyczone z niemieckiego. W języku tym Möwe pochodzi od staroniemieckich, dźwiękonaśladowczych mewe, mew, mæw…

Echem tych germańskich nazw są używane do dziś mew w języku angielskim, mouette we francuskim czy też mevo w esperanto. Mewa w polskiej fonetyce nie wydaje się mieć wiele wspólnego z repertuarem głosów tych ptaków, ale ptaki te mają bardzo rozbudowane konotacje kulturowe – związane z barwą ich upierzenia, głosami i miejscem występowania.

Kultura przypisała mewie rolę ikony morskiego wybrzeża, symbolu tęsknoty, nieskazitelnej bieli, która jest faktycznie dominującym kolorem większości znanych nam gatunków mew. Zupełnie biała jest w przyrodzie tylko mewa modrodzioba (w innych językach nazywana „mewą koloru kości słoniowej”). Ta ostatnia rzadko pojawia się w Polsce, ale „biała mewa” jest najpospolitszym „gatunkiem” szyldów nadmorskich kwater, opakowań lodów śmietankowych, znanych w PRL papierosów. Do „białej mewy” wzdycha autor znanej piosenki…

fot. Michał Kucharski (mewa modrodzioba)

Rosyjskie określenie dla żołny – золотистая щурка – złocista szczurka – może brzmieć odrażająco przez skojarzenie z szczurem. Także u nas ptak ten bywa nazywany szurką lub szczurkiem. Są to rusycyzmy, zaś w rosyjskim nazwa ta ma charakter dźwiękonaśladowczy i nie tylko trafnie oddaje szczebiotliwy głos żołn, ale też fakt, że tego barwnego ptaka często najpierw się słyszy, a dopiero potem można go zobaczyć. Należy on niewątpliwie do najbarwniejszych ptaków Europy i jest prawdziwą ozdobą miejsc, w których występuje. „Złocista” – choć nie oddaje wiernie jej kolorów wydaje się być zasłużonym epitetem.

Polskie żołna przypomnijmy, pochodzi od koloru żółtego i okazuje się, że nasza żołna (Merops apiaster) nie ma wyłączności na tę nazwę. W różnych regionach kraju, a także dawniej żołna mówiono także na wilgi, trznadle (na Kaszubach), zięby, dzięcioły zielone, a pochodną tego ostatniego jest rozszerzenie tej nazwy także na dzięcioły czarne oraz pełzacze, które bywały nawywane żołneczkami.

Nazwa naukowa Merops apiaster nawiązuje, podobnie do nazw w wielu innych językach, do pokarmu żołn, który często stanowią pszczoły (apis – pszczoła). Jednak wcześniej stosowano także nazwy Apiaster icterocephalus (żółtogłowa), Merops chrysocephalus (złotogłowa).

fot. Witold Muchowski